Bu hafta size günlük hayatta, ailelerde, toplumda, ticarette, siyasette gözlemlenen “mağduriyet asasının yüceltilmesi” hususunu hem karanlık hem de modern bir masal olarak anlatmaya çalışacağım. İnsanlık tarihinin "acıya katlanma" zorbalığından, günümüzün "acıyı bir güç ve statü aracına dönüştürme" çağına evrilişini iletmeyi deneyeceğim. Aldatıldık, bize bunu nasıl yaparlar demenin, dövünür görünmenin de bir getirisi olur mu demeyin. Görünürlük ekonomisinin acıyı nasıl bir sermayeye çevirdiğini, gerçek mağdurların bu gürültü içinde nasıl sessizliğe itildiğini ve nihayetinde insanın ne eski çağların taş kalpli katılığına ne de acıyı kutsayan yeni bir aristokrasiye boyun eğmeden, kendi kaderinin öznesi olabilme mücadelesine şöyle bir bakalım.
Bir varmış bir yokmuş, evvel zaman içinde, gökyüzünün hiç dinmeyen kurşuni bir sisle örtülü olduğu, insanların ise en büyük hazinesinin iyileşmiş yaraları değil, kanamaya devam eden sızıları olduğu kadim bir diyar varmış. Bu diyarda herkes sabahları çarşıya çıkarken sırtındaki kamburun büyüklüğüyle övünür, elindeki emeğin nasırlarını değil, ayağına batan dikenleri altın tepside sunarak şehrin en yüksek tahtına oturmayı düşlermiş. Oysa çok eski zamanlarda, bu sisli diyarın taş sokaklarında büyüyen çocuklara fırtınalar karşısında ayakta kalmak en büyük onur nişanesi olarak öğretilir; bir insanın hayat destanı döktüğü gözyaşlarıyla değil, o fırtınalara rağmen diktiği anıtlarla yazılırmış. Ne var ki geçmişin o sert, mermerden yontulmuş duvarları arasında gözyaşını içine akıtan nice mazlumun çığlığı da "sabır" ve "metanet" adı altında taşlaşmış; sessizlik bir erdem sanılarak nice karanlık zulmün üzeri kalın topraklarla örtülmüş. Ta ki diyarın bilge ozanları o taşlaşmış sessizliği kırıp yaralı olanın sesini meydanlara taşıyana dek; işte o an, karanlık mahzenlere ilk kez adalet ışığı sızmış ve acının görünür kılınması insanlığın en büyük uyanışı sanılmış.
Fakat zamanın karanlık suları aktıkça bu sisli diyar üç büyük çağdan geçmiş; ilk çağda insanlar kılıçlarının keskinliğiyle ve onurlarıyla anılırken, ikinci çağda herkesin doğuştan gelen sessiz ve dokunulmaz bir değeri varmış, ta ki üçüncü çağ gelip kırılganlığı en keskin kılıçtan daha güçlü bir hükümranlık asasına dönüştürene dek. Yarayı sarıp iyileştirmekle o yarayı hiç kapanmayan bir saltanat mührüne dönüştürmek arasındaki ince çizgi, sislerin arasında yavaş yavaş silinip gitmiş. Diyar halkı, uğradığı haksızlığın giderilmesini istemekten çok, meydandaki üçüncü gözlerin merhametini toplayıp kendi tahtını sağlamlaştırmanın büyüsüne kapılmış. Artık yanan ateşin sönmesi kimsenin umurunda değilmiş; mühim olan, kara dumanı en yükseğe savurup kalabalığı o dumanın etrafında toplamakmış. Böylece fırtınalara göğüs geren ulu meşeler gölgede kalıp hor görülürken, rüzgârı bile görmeden eğilen sazlıklar bilge ilan edilmiş ve meydanın en karanlık köşesinde gerçekten zincire vurulmuş olanların sessiz çığlığını kimse duymaz olmuş.
Çok geçmeden bu diyarın çarşılarında altın, gümüş ve bilgelik akçeleri tamamen tedavülden kalkmış; yerini, gözyaşından dökülen ve "ahlaki haklılık" denen yeni, parlak bir sikke almış. Günün birinde bu diyarın tam ortasına, yankısı göğü delen görünmez aynalardan kurulu devasa bir pazar yeri kurulmuş; artık insanlar hakikati aramak için değil, kimin yarasının daha derin olduğunu yarıştırmak için orada toplanır olmuş. Meydanın dört bir yanını, ellerinde görünmez cetvellerle kelimeleri ölçüp biçen "kusursuz dil muhafızları" sarmış; kimse tek bir yanlış heceye basıp da kalabalığın gazabına uğramamak için pamuklara sarılı, kupkuru ve ruhsuz cümlelerle konuşur olmuş. Biri elinde berrak bir billur küreyle çıplak gerçeği göstermeye kalksa, karşısındaki hemen göğsündeki eski bir çizikle yere yığılır ve o kusursuz dil muhafızları derhal düdüklerini çalıp hakikati söyleyenin üzerine ahlaki üstünlük zırhlarıyla çullanırmış. Bir yolcu ötekinin gölgesinden koparılmış tek bir cümleyi meydanın ortasına fırlattığında, kişisel bir kırgınlık bir anda kalabalığın kutsal öfkesiyle beslenen bir cadı avına dönüşür; erdemli görünmek uğruna en süslü kınama sözlerini sıralayanlar, kendilerini diyarın en lekesiz azizleri ilan edermiş. Terazinin bir kefesine konulan kanıtlar ve akıl, diğer kefeye bırakılan tek bir gözyaşının, cilalı bir duyarlılık gösterisinin ve linç korosunun alkışları karşısında tüy gibi hafif kalır olmuş.
Üstelik bu ahlaki dokunulmazlık zırhını en usta biçimde kuşananlar, yalnızca meydandaki sıradan gezginler değilmiş; diyarın eski şatolarında yıllarca mühür tutmuş, şimdilerde ise kendine "mütevazı, öylesine biri" süsü veren asilzadeler de bu oyunun başköşesine kurulmuş. Günlerden bir gün, şehrin gizli altın sandıklarından bir gecede milyarlarca sikke devşirip fırtına kopmadan hemen önce bütün keselerini boşaltan eski bir şato sakini, adalet divanının önüne çıkarılmış. Çarşıdaki yoksulların ömrü boyunca rüyasında dahi göremeyeceği akçeleri her ay düzenli bir harçlık gibi cebine koyarken, meydandaki kalabalığa dönüp "Ben yalnızca hanesinde oturan sıradan biriyim; eşimle kenardaki bir tutam birikimimizi değerlendirmek istedik, dostlarım önerdi, pazarın ilmini bilirim ama hep uzak durdum, biz de çok çektik" diyerek masumiyet hırkasına bürünmüş. Sandıklar patlayıp da foyalar karanlıktan gün yüzüne çıktığında ise, aldığı o devasa ganimetin bir kısmını "vicdanım sızladı" diyerek hazineye geri uzatmış ve ardından kendisini tıpkı o çarşıdaki mazlumlar gibi haksızlığa uğramış bir kurban ilan etmiş. Görülmüş ki bu sisli diyarda mağduriyet tacını takmak için artık yoksul veya kimsesiz olmaya bile gerek yokmuş; milyarlık oyunların ortasında yakalanan kudretliler bile, dillerine doladıkları o süslü masumiyet masallarıyla kendilerini birer mazlum olarak sunabiliyormuş.
Fakat bu görünmez aynalar çarşısında acının süslü bir sermayeye dönüşmesinin en ağır bedelini, yine en karanlık ve en kuytu köşelere itilen gerçek mazlumlar ödemiş. Yıllar boyu karanlık odalarda şiddete boyun eğen bir kadının boğazında düğümlenen çığlık, yaşadığı dehşeti anlatacak kelimeleri bile henüz öğrenmemiş bir çocuğun titreyen dudakları, yarınki ekmeğini kaybetme korkusuyla susan yorgun bir işçinin bükülen beli ve sesini o parlak aynalara ulaştıracak hiçbir köprüsü olmayan yoksulların sessizliği, meydandaki o sağır edici gürültünün altında ezilip gitmiş. Onlar yaralarını süslü cümlelere ve meydanın o makbul, cilalı kelimelerine dönüştüremedikleri için daha az yaralı değillermiş; lakin çarşının acımasız yasası, kanayan yaranın derinliğine değil, o yaranın ne kadar usta bir dille sergilendiğine bakarmış. Daha da kötüsü, meydandaki sahte gösterilerden ve erdem tiyatrosundan yorulan kalabalık zamanla anlatılan her acıya kuşku ve alayla bakmaya başlamış; böylece sahte gözyaşlarının yarattığı güvensizlik sisi, gerçekten kanayan yaraların da yüzüne kapanan demir bir kapıya dönüşmüş.
Bu sisli diyarda acının saltanatını sorgulamaya kalkanları bekleyen çok daha karanlık bir uçurum varmış; zira gölgelerin arasından sızan eski zorbalar, bu sorgulamayı gerçek yaralıların sırtında şaklatacakları yeni bir kırbaca dönüştürmek için pusuda beklermiş. Oysa acının bir taç gibi giyilmesini eleştirmek, zincire vurulmuş olanı prangalarından ötürü suçlamak değilmiş; bu iki soruyu birbirine karıştırmak, diyarın üzerine çöken en sinsi zehirmiş. Zulme uğrayana neden direnmediğini, emeği sömürülen yorgun işçiye o zehirli tarlaları neden terk etmediğini ya da dışlanan bir ruha neden demirden kemiklere sahip olmadığını sormak, celladın elindeki kanlı bıçağı alıp kurbanın avucuna tutuşturmakmış. Karanlık bir sokakta sırtından hançerlenen birinin feryat etmesi, dayanışma istemesi ya da adaletin paslı kapılarını yumruklaması asla bir gösteri değilmiş; hatta bir insan göğsündeki o gerçek hançerin acısını bazen kendi çıkarları için kullansa bile, bu durum sırtındaki yaranın hakiki olduğu gerçeğini ortadan kaldırmazmış.
Nihayetinde diyarın en eski bilgesi, şehrin altındaki unutulmuş taş tabletlere kazınmış o soğuk ve tavizsiz yasayı karanlık meydanın ortasında yeniden haykırmış: Hiçbir ruh karanlıkta kendisine indirilen darbeden sorumlu tutulamazmış; ancak hiçbir yara izi de sahibine, başkalarına zulmetme ve yeni bir cellada dönüşme hakkı vermezmiş. Gerçek bir yarayı anlamak için ne her çığlığı peşinen yalanlamak ne de her iddiayı gözü kapalı kutsamak gerekirmiş; çünkü dinlemek, ciddiye almak ve hakikatin izini adaletle sürmek birbirini yok eden değil, birbirini tamamlayan iki kutsal emanetmiş. Başkasının kanayan yarasından kendine ahlaki bir taht yontan itibar avcılarının gölgesi çekilmeden, o karanlıkta sessizce ağlayan gerçek mağdurun sırtındaki hançer de çıkarılamazmış.
Zamanla bu keder pazarı, sisli diyarın sokaklarına sinen yanık ve ağır bir makama, hiç dinmeyen bir arabesk ağıda dönüşmüş. İnsanlar artık yaralarını iyileştirecek merhemler aramak yerine, o yaraların üzerine yürek dağlayan ezgiler besteleyip kederi ağır ağır yudumlamayı bir yaşam biçimi bellemiş. Bu yanık makam öyle tatlı bir afyonmuş ki, dinleyen herkes kendi elindeki prangayı kırmak yerine zincirlerinin şıngırtısına ritim tutup "Benim yazgım da kara" diyerek yerinde saymayı en büyük erdem saymış. Feryatları göğü delse de kimse o karanlık odanın penceresini açıp içeri güneş girmesine izin vermezmiş; çünkü artık acı, kurtulunması gereken bir yük değil, insanın kendine sardığı en sıcak örtü, her yenilgiyi kutsayan ve insanı kendi kederine âşık eden sinsi bir ninniymiş.
Ne var ki bu diyarda acının en sinsi ve görünmez zehri, meydandaki gürültüden çok insanların kendi iç dünyalarının karanlık dehlizlerinde akmaya başlamış. Kişi kendini yalnızca başkalarının elleriyle açılan yaralarla tanımlamaya başladığında, kendi hayatının dümenini tuttuğu ellerini de kendi rızasıyla zincire vurur, kendi kaderi üzerindeki hareket alanı giderek daralan taş bir hücreye hapsolurmuş. Bu karanlık hücrede her düşüşün sebebi dışarıdaki fırtınalara, her çatışmanın günahı başkalarının karanlığına ve yöneltilen en ufak bir eleştiri bile doğrudan bir düşmanlığa yorulur olmuş; insan kendi aynasına bakıp kendisiyle yüzleşmenin o ağır ama iyileştirici yükünden kaçtıkça, aslında kendi elleriyle değiştirebileceği taş duvarları bile kaderin kırılmaz yazgısı sanırmış. Elbette derin travmaların açtığı uçurumların, iliklere işleyen korkuların ve boğaza dolanan yoksulluk ilmeklerinin insanın adım atma gücünü daha doğmadan elinden aldığı o görünmez prangaları görmeden düşmüş birine "ayağa kalk" diye bağırmak da eski zorbalığın kibar bir yüzüymüş. Oysa asıl mesele, insanın omuzlarına dünyanın bütün günahını yüklemek değil; karanlığın ve zincirlerin izin verdiği en dar aralıkta bile kendi hikâyesinin öznesi olabileceği o küçücük kıvılcımı arayabilmesi ve topluluğun da o yaralı ruhun yeniden ayakları üzerinde durabileceği toprağı yeşertmesiymiş.
Ve sisli diyarın insanları, yüzyıllardır savruldukları iki uçurumun ortasında o ince ve karanlık sırat köprüsüyle yüz yüze kalmış. Anlaşılmış ki bu karanlık gecede acının saltanatına yöneltilecek en hakiki eleştiri, insanların fazla kırılgan ya da hassas olması değil; acının, iyiyi ve kötüyü ayıran terazideki tek ölçü birimine dönüşmesiymiş. Adil bir diyar fırtınada savrulanları korumalı, karanlıkta kalanların sesini duymalı ve eşitsizliklerin açtığı derin yaraları sarmalıymış; lakin bütün bunları yaparken insanların onurunu ve değerini sırtlarındaki yaraların derinliğine göre sıralayan yeni bir kast düzeni kurmamalıymış. Çünkü ne acıyı küçümseyip mazlumu susturan o eski taş kalpli katılığa geri dönmek kurtuluşmuş ne de acıyı kutsayıp yaralılardan dokunulmaz bir aristokrasi yaratan bu yeni tiranlığa boyun eğmekmiş; zira acı üzerinden kurulan her hiyerarşi, eninde sonunda yeni mazlumlar ve yeni zalimler doğurmaya mahkûmmuş.
Gökten üç elma düşmüş bu sisli diyarın karanlık meydanına; biri acısını saltanat asasına çevirip başkalarını ezenlerin tahtına, biri yaralıların sessiz çığlığına kulak tıkayan taş kalpli zorbaların başına, biri de hem yarasını sarıp hem de kendi kaderinin öznesi olmayı başarabilen o nadir ruhların avucuna.
Masalda burada bitmiş.
Ez cümle mi?
Çağ; mağduriyetini yüceltmek; insanın kendi yarasına âşık olarak zincirlerini kırmak yerine onlarla beste yapması, kudretlilerin ise dokunulmazlık kazanmak için mazlumun gözyaşını kendisine taç yapması çağı…